Olimpijskie skandale dopingowe: chronologia

Historia igrzysk olimpijskich to nie tylko rekordy, ale też długa lista skandali dopingowych. Niektóre z nich zmieniły przepisy, inne — zaufanie do całych reprezentacji. Redakcja zebrała kluczowe epizody w porządku chronologicznym i wyjaśniła, czego każdy z nich nauczył system antydopingowy.

Wczesne epizody: przed pojawieniem się testów

Pierwszy szeroko znany przypadek olimpijski dotyczy maratonu z 1904 roku w Saint Louis. Amerykaninowi Thomasowi Hicksowi podawano podczas biegu strychninę zmieszaną z brandy i białkiem jaja. Wygrał, ale ukończył bieg w skrajnie ciężkim stanie. Wówczas nikt nie uważał tego za naruszenie.

Przez pierwszą połowę XX wieku przepisy dotyczące substancji zakazanych na igrzyskach praktycznie nie istniały. Stymulanty przyjmowano otwarcie, a dyskusje ograniczały się do pojedynczych artykułów lekarzy.

W 1960 roku podczas igrzysk w Rzymie zmarł duński kolarz Knud Enemark Jensen. Jego śmierć długo wiązano z amfetaminą, choć współcześni historycy wskazują na udar cieplny jako główną przyczynę. Tak czy inaczej, przypadek ten stał się symbolem konieczności zmian.

W 1967 roku MKOl powołał Komisję Medyczną i zatwierdził wykaz substancji zakazanych, co otworzyło nową kartę w historii olimpijskiej.

1968–1988: pierwsze dyskwalifikacje i Seul

Na igrzyskach w 1968 roku w Meksyku po raz pierwszy przeprowadzono systematyczną kontrolę antydopingową. Pierwszym zdyskwalifikowanym został szwedzki pięcioboista Hans-Gunnar Liljenvall: w jego próbce wykryto alkohol. Szwedzka drużyna straciła brązowy medal.

W 1972 roku w Monachium amerykański pływak Rick DeMont stracił złoto na 400 metrów stylem dowolnym z powodu efedryny zawartej w jego lekach na astmę. Wskazał ten preparat w dokumentach, ale to nie pomogło. Przypadek stał się przykładem problemów z terapeutycznym stosowaniem leków, które później rozwiązano systemem zgód na stosowanie terapeutyczne (TUE).

W 1976 roku w Montrealu po raz pierwszy masowo testowano sterydy anaboliczne i kilku sztangistów pozbawiono medali. Jednak prawdziwy szok nastąpił w 1988 roku w Seulu: Ben Johnson wygrał bieg na 100 metrów z rekordem świata, a kilka dni później w jego próbce wykryto stanozolol.

Sprawa Johnsona stała się najgłośniejszym skandalem dopingowym swoich czasów. Kanada przeprowadziła państwowe dochodzenie (komisja Dubina), które wykazało, że stosowanie sterydów w lekkiej atletyce było znacznie bardziej rozpowszechnione, niż oficjalnie przyznawano.

Lata 2000: leki na przeziębienie, BALCO i EPO

Na igrzyskach w 2000 roku w Sydney rumuńska gimnastyczka Andreea Răducan straciła złoto w wieloboju z powodu pseudoefedryny zawartej w tabletce na przeziębienie, którą podał jej lekarz drużyny. Przypadek ten wciąż przytacza się jako przykład surowej odpowiedzialności sportowca za wszystko, co trafia do jego organizmu.

Znacznie większą skalę miała sprawa laboratorium BALCO w USA. Śledztwo ujawniło „projektowany” steryd tetrahydrogestrinon (THG), stworzony specjalnie tak, by nie wykrywały go standardowe testy. Amerykańska lekkoatletka Marion Jones w 2007 roku przyznała się do stosowania dopingu i straciła medale z Sydney.

Na zimowych igrzyskach w 2002 roku w Salt Lake City u narciarzy, w tym u Johanna Mühlegga, wykryto darbepoetynę — zmodyfikowaną erytropoetynę o przedłużonym działaniu. Sportowców pozbawiono nagród, a przypadek pokazał, jak szybko nowe preparaty trafiają do sportu.

W 2004 roku przed igrzyskami w Atenach greccy sprinterzy Konstandinos Kenteris i Ekaterini Thanou opuścili test antydopingowy w okolicznościach upozorowanego wypadku motocyklowego, co stało się jednym z najgłośniejszych skandali kraju gospodarza.

Ponowne testy i sprawa Soczi

Zgodnie z przepisami próbki przechowuje się do dziesięciu lat i można je zbadać nowymi metodami. W 2016 roku MKOl przeprowadził szeroko zakrojoną ponowną analizę próbek z igrzysk w 2008 i 2012 roku. Doprowadziło to do dziesiątek dyskwalifikacji, zwłaszcza w podnoszeniu ciężarów i lekkiej atletyce.

Dla uczciwych sportowców miało to gorzki posmak: medale wręczano im po wielu latach, bez ceremonii na podium, a utraconych kontraktów sponsorskich i uznania nie da się odzyskać.

Najpoważniejszym ciosem dla ruchu olimpijskiego stała się sprawa Soczi-2014. Były szef rosyjskiego laboratorium antydopingowego opowiedział o schemacie podmiany próbek przez otwór w ścianie laboratorium. Raport niezależnego eksperta Richarda McLarena z 2016 roku potwierdził istnienie państwowego systemu manipulacji (McLaren, 2016).

Konsekwencje miały bezprecedensową skalę: części rosyjskich sportowców nie dopuszczono do igrzysk w Rio-2016, a na kolejnych igrzyskach występowali bez flagi narodowej.

Ostatnie lata: Pjongczang, Tokio, Pekin

Na igrzyskach w 2018 roku w Pjongczangu rosyjscy sportowcy występowali pod nazwą „Sportowcy Olimpijscy z Rosji”, a na igrzyskach w Tokio (rozegranych w 2021 roku) i w Pekinie-2022 — pod skrótem ROC. Było to rozwiązanie kompromisowe po sprawie Soczi.

W 2022 roku w Pekinie wybuchł skandal wokół 15-letniej łyżwiarki figurowej Kamili Walijewej: w jej próbce pobranej jeszcze w grudniu 2021 roku wykryto trimetazydynę — lek kardiologiczny zakazany jako modulator metaboliczny. Wynik nadszedł już podczas igrzysk, co wywołało chaos z dekoracją turnieju drużynowego.

W 2024 roku Sportowy Sąd Arbitrażowy (CAS) zdyskwalifikował Walijewą na cztery lata, a wyniki turnieju drużynowego zostały zweryfikowane. Sprawa poruszyła kwestię ochrony nieletnich sportowców i odpowiedzialności otaczających ich dorosłych.

Co łączy wszystkie te skandale? Główne wnioski są następujące:

• sportowiec ponosi odpowiedzialność za każdą substancję w próbce, nawet pochodzącą z leków;
• nowe preparaty pojawiają się szybciej niż metody ich wykrywania, dlatego ważne jest przechowywanie próbek;
• schematy państwowe są możliwe, więc potrzebna jest niezależna kontrola;
• na dopingu najbardziej cierpią uczciwi rywale oraz sami sportowcy, których zdrowie jest zagrożone.

Wnioski redakcji

Chronologia olimpijskich skandali dopingowych to zarazem historia rozwoju systemu antydopingowego: każdy głośny przypadek prowadził do nowych przepisów i metod.

Od strychniny w 1904 roku do modulatorów metabolicznych w 2022 roku zmieniły się substancje, ale nie motywy: dążenie do zwycięstwa za wszelką cenę.

Współczesne narzędzia — testy poza zawodami, paszport biologiczny, ponowne testy — czynią oszustwo coraz bardziej ryzykownym, choć nie eliminują go całkowicie.

Redakcja poleca też lekturę naszych materiałów o historii ruchu antydopingowego, o farmakologii sportowej w sporcie radzieckim oraz o historii odkrycia testosteronu.

Bibliografia

1. World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code 2021. Montreal: WADA; 2021.
2. World Anti-Doping Agency. The Prohibited List. Montreal: WADA; оновлюється щорічно.
3. Müller RK. History of doping and doping control. Handb Exp Pharmacol. 2010;(195):1–23.
4. Dimeo P. A History of Drug Use in Sport 1876–1976: Beyond Good and Evil. London: Routledge; 2007.
5. McLaren RH. WADA Investigation of Sochi Allegations: Independent Person Report. Montreal: WADA; 2016.
6. Dubin CL. Commission of Inquiry into the Use of Drugs and Banned Practices Intended to Increase Athletic Performance. Ottawa: Canadian Government Publishing Centre; 1990.