Historia glukozaminy i chondroityny: jak suplement stał się popularny

Glukozamina i chondroityna to chyba najbardziej znana para „na stawy” na świecie. W jednych krajach rejestruje się je jako leki, w innych sprzedaje jako suplementy diety obok witamin. Redakcja prześledziła, jak te substancje trafiły z laboratoriów chemicznych do aptek i sklepów sportowych i dlaczego spory o ich skuteczność nie milkną już od kilku dziesięcioleci.

Odkrycie chemiczne i pierwsze preparaty

Glukozamina to aminocukier, który organizm wykorzystuje do syntezy glikozaminoglikanów, proteoglikanów i kwasu hialuronowego, czyli cząsteczek tworzących podstawę macierzy chrzęstnej. Po raz pierwszy otrzymał ją w XIX wieku niemiecki chirurg i chemik Georg Ledderhose z chityny, hydrolizując pancerze skorupiaków. Chityna wciąż jest głównym przemysłowym źródłem glukozaminy.

Siarczan chondroityny to znacznie większa cząsteczka: to łańcuch z powtarzających się jednostek dwucukrowych, nasyconych grupami siarczanowymi. Nadaje chrząstce zdolność zatrzymywania wody i przeciwstawiania się ściskaniu. Chondroitynę pozyskuje się z chrząstek zwierząt — tchawic bydła, chrząstek świńskich, chrząstek rekinów i kur.

Pomysł wykorzystania tych substancji do leczenia stawów zrodził się z prostej logiki: skoro choroba zwyrodnieniowa stawów to niszczenie chrząstki, to dostarczenie „materiałów budulcowych” może pomóc w jej odbudowie. Hipoteza ta pozostaje centralna także we współczesnym marketingu, choć biologia okazała się bardziej złożona.

W połowie XX wieku farmakolodzy zaczęli badać możliwe działanie przeciwzapalne i chondroprotekcyjne obu związków. Stopniowo ukształtowała się klasa środków, które w Europie otrzymały nazwę „wolno działające leki objawowe w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów” (SYSADOA).

Epoka europejska: leki na chorobę zwyrodnieniową stawów

W latach 1970–1980 we Włoszech, Francji, Belgii i innych krajach europejskich zarejestrowano leki na receptę zawierające krystaliczny siarczan glukozaminy i siarczan chondroityny o farmaceutycznym stopniu oczyszczenia. Przepisywali je reumatolodzy jako środki zmniejszające ból i, być może, spowalniające postęp choroby zwyrodnieniowej stawów.

Na początku lat 2000 uwagę przyciągnęły dwa trzyletnie badania randomizowane z siarczanem glukozaminy. Reginster i współautorzy (2001) w The Lancet oraz Pavelká i współautorzy (2002) w Archives of Internal Medicine donieśli o mniejszym zwężeniu szpary stawowej stawu kolanowego w grupie glukozaminy w porównaniu z placebo. Oba badania wykorzystywały jeden preparat farmaceutyczny i miały wsparcie producenta.

Prace te stały się fundamentem stanowiska Europejskiego Towarzystwa Klinicznych i Ekonomicznych Aspektów Osteoporozy i Choroby Zwyrodnieniowej Stawów (ESCEO), które do dziś traktuje krystaliczny siarczan glukozaminy na receptę i farmaceutyczną chondroitynę jako opcję terapii podstawowej choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego.

Ważne, że w Europie chodziło o standaryzowane leki, a nie o dowolne suplementy z glukozaminą. Ta różnica stanie się kluczowa w dalszych sporach.

Amerykański boom i książka, która zmieniła rynek

W USA sytuacja rozwijała się inaczej. Po przyjęciu ustawy DSHEA w 1994 roku glukozamina i chondroityna mogły być sprzedawane jako suplementy diety bez rejestracji jako leki. Otworzyło to drzwi dla rynku masowego, ale jednocześnie zniosło wymogi standaryzacji i dowodów klinicznych dla każdego produktu.

Impulsem do boomu stała się książka lekarza Jasona Theodosakisa „The Arthritis Cure” (1997), która stała się bestsellerem i spopularyzowała połączenie glukozaminy z chondroityną jako „naturalny” sposób walki z chorobą zwyrodnieniową stawów. Sprzedaż suplementów gwałtownie wzrosła, a samo połączenie stało się standardem rynku.

Równolegle glukozaminę aktywnie stosowali weterynarze u psów i koni, co dodatkowo wzmacniało wiarę w jej skuteczność. Sportowcy, zwłaszcza w dyscyplinach o dużym obciążeniu stawów, zaczęli przyjmować te suplementy profilaktycznie.

Problemem rynku amerykańskiego stała się jakość. Niezależne kontrole wielokrotnie znajdowały rozbieżności między deklarowaną a rzeczywistą zawartością chondroityny w produktach. Ponadto w suplementach często stosowano chlorowodorek glukozaminy, a nie siarczan, co utrudniało przenoszenie europejskich wyników.

Wielkie badania i rozczarowanie

Aby uzyskać niezależną odpowiedź, Narodowe Instytuty Zdrowia USA sfinansowały szeroko zakrojone badanie GAIT (Clegg et al., 2006), opublikowane w New England Journal of Medicine. W nim ponad 1500 pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego otrzymywało chlorowodorek glukozaminy, siarczan chondroityny, ich połączenie, celekoksyb lub placebo.

W całej grupie żaden z wariantów suplementów nie przewyższył statystycznie istotnie placebo według głównego kryterium — zmniejszenia bólu. Jedynie w podgrupie z umiarkowanym i silnym bólem połączenie wykazało możliwą przewagę, ale ta analiza miała charakter pomocniczy. Odpowiedź na placebo w badaniu była wysoka.

W 2010 roku sieciowa metaanaliza Wandela i współautorów w BMJ doszła do wniosku, że ani glukozamina, ani chondroityna, ani ich połączenie nie dają klinicznie istotnego zmniejszenia bólu i nie wpływają na szerokość szpary stawowej. Autorzy zalecali, by nie przepisywać tych środków pacjentom, którzy wcześniej ich nie przyjmowali.

Jednocześnie badanie MOVES (Hochberg et al., 2016) z formami farmaceutycznymi wykazało, że połączenie chondroityny z glukozaminą nie ustępowało celekoksybowi pod względem zmniejszenia bólu po 6 miesiącach. Spory trwały dalej: zwolennicy wskazują na znaczenie jakości preparatu, krytycy — na niejednoznaczność wyników.

Współczesny status i sportowa nisza

Dziś międzynarodowe wytyczne są rozbieżne. Amerykańskie Kolegium Reumatologii (Kolasinski et al., 2020) zdecydowanie nie zaleca glukozaminy w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego i biodrowego. OARSI (2019) również nie zaleca tych środków w chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego. ESCEO natomiast zachowuje miejsce dla form farmaceutycznych na receptę.

W żywieniu sportowym glukozamina i chondroityna pozostają popularne, choć badań właśnie na zdrowych sportowcach jest niewiele. Konsensus MKOl dotyczący suplementów (Maughan et al., 2018) nie zalicza ich do środków o udowodnionym wpływie na wyniki.

Ciekawy wątek epidemiologiczny pojawił się w 2019 roku: analiza UK Biobank (Ma et al.) wykazała związek regularnego przyjmowania glukozaminy z niższym ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych. To dane obserwacyjne, które nie dowodzą związku przyczynowo-skutkowego, ale podsyciły nowe zainteresowanie tą substancją.

Historia glukozaminy i chondroityny to zatem historia rozdźwięku między popularnością a dowodami. Substancje są bezpieczne dla większości ludzi, ale ich skuteczność silnie zależy od formy, jakości i oczekiwań.

• Europa:standaryzowane leki na receptę z pojedynczymi pozytywnymi badaniami.
• USA:suplementy diety różnej jakości, sceptyczne wytyczne.
• Sport:popularność bez przekonującej bazy dowodowej u zdrowych sportowców.

Wnioski redakcji

Glukozamina i chondroityna przeszły drogę od europejskich leków na chorobę zwyrodnieniową stawów do jednego z najpopularniejszych produktów na rynku suplementów. Kluczową rolę odegrały w tym zmiany prawne w USA i literatura popularna.

Duże niezależne badania i metaanalizy wykazały, że efekt na ból jest średnio niewielki, a w wielu przypadkach nie różni się od placebo. Pozytywne wyniki wiążą się głównie z formami farmaceutycznymi.

Rozbieżność wytycznych klinicznych wciąż odzwierciedla tę niejednoznaczność, a dla konsumenta ważne jest rozróżnienie leku na receptę od suplementu o nieznanej jakości.

Polecamy też lekturę naszych materiałów „Glukozamina i chondroityna po 40. roku życia”, „Glukozamina i chondroityna dla kobiet: czy są różnice” oraz „Historia kolagenu: jak suplement stał się popularny”.

Bibliografia

1. Reginster JY, Deroisy R, Rovati LC, et al. Long-term effects of glucosamine sulphate on osteoarthritis progression: a randomised, placebo-controlled clinical trial. Lancet. 2001;357(9252):251–256.
2. Pavelká K, Gatterová J, Olejarová M, et al. Glucosamine sulfate use and delay of progression of knee osteoarthritis: a 3-year, randomized, placebo-controlled, double-blind study. Arch Intern Med. 2002;162(18):2113–2123.
3. Clegg DO, Reda DJ, Harris CL, et al. Glucosamine, chondroitin sulfate, and the two in combination for painful knee osteoarthritis. N Engl J Med. 2006;354(8):795–808.
4. Wandel S, Jüni P, Tendal B, et al. Effects of glucosamine, chondroitin, or placebo in patients with osteoarthritis of hip or knee: network meta-analysis. BMJ. 2010;341:c4675.
5. Hochberg MC, Martel-Pelletier J, Monfort J, et al. Combined chondroitin sulfate and glucosamine for painful knee osteoarthritis: a multicentre, randomised, double-blind, non-inferiority trial versus celecoxib. Ann Rheum Dis. 2016;75(1):37–44.
6. Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, et al. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation guideline for the management of osteoarthritis of the hand, hip, and knee. Arthritis Rheumatol. 2020;72(2):220–233.
7. Ma H, Li X, Sun D, et al. Association of habitual glucosamine use with risk of cardiovascular disease: prospective study in UK Biobank. BMJ. 2019;365:l1628.
8. Theodosakis J, Adderly B, Fox B. The Arthritis Cure. New York: St. Martin's Press; 1997.