Efedryna a kobiety: swoistości i zagrożenia

Suplementy z efedrą w latach 90. sprzedawano przede wszystkim jako środki na odchudzanie, a znaczną część ich odbiorców stanowiły kobiety. Właśnie dlatego wiele udokumentowanych powikłań efedryny dotyczy kobiet. Jednocześnie efedryna także dziś jest stosowana na salach porodowych — podczas cesarskiego cięcia. Redakcja przeanalizowała, co ważne, by kobiety wiedziały o tej substancji: od różnic fizjologicznych po ciążę i sport.

Dlaczego temat efedryny dotyczy właśnie kobiet

Efedryna to sympatykomimetyk, który podnosi tętno, ciśnienie, poziom glukozy i wydatek energetyczny. W latach 90. na tym efekcie zbudowano całą branżę suplementów „termogenicznych”, łączących efedrę (ma huang) z kofeiną. Docelową grupą marketingu były osoby chcące schudnąć, a wśród nich przeważały kobiety.

Fakt ten odzwierciedla analiza Haller i Benowitza (2000), opublikowana w New England Journal of Medicine. Autorzy przeanalizowali zgłoszenia do FDA o poważnych działaniach niepożądanych suplementów z efedrą i wykryli wśród poszkodowanych wiele młodych i w średnim wieku kobiet, które przyjmowały produkty na obniżenie wagi. Wśród opisanych zdarzeń były udary, zawały, arytmie i nagły zgon.

Kobiety z reguły mają mniejszą masę ciała niż mężczyźni. Taka sama dawka wyliczona „na wszystkich” dla lżejszej osoby oznacza wyższe stężenie substancji we krwi. Producenci suplementów tego nie uwzględniali, a często sami nie znali dokładnej zawartości alkaloidów w swoim produkcie, która w ekstraktach roślinnych mocno się wahała.

Kolejny czynnik to zachowanie podczas odchudzania. Restrykcyjne diety, odwodnienie, intensywne treningi cardio, dodatkowa kofeina z kawy czy napojów energetycznych, przyjmowanie diuretyków — wszystko to nasila obciążenie układu sercowo-naczyniowego. Efedryna w takim kontekście działa jak „wzmacniacz” już istniejącego stresu dla organizmu.

W 2004 roku FDA zakazała suplementów diety z alkaloidami efedryny, uznając, że stanowią nieuzasadnione ryzyko. Ale efedryna wciąż trafia się w nielegalnych „spalaczach tłuszczu”, więc temat nie stracił na aktualności.

Serce, naczynia i udar

Jedno z najpoważniejszych zagadnień to ryzyko udaru. Zrozumienie tego problemu przyszło dzięki substancji pokrewnej — fenylopropanoloaminie (norefedrynie), która jest metabolitem efedryny. Duże badanie kliniczno-kontrolne Kernana i współautorów (2000) wykazało, że fenylopropanoloamina w środkach na odchudzanie wiązała się z podwyższonym ryzykiem udaru krwotocznego właśnie u kobiet. Po tym substancję wycofano z rynku w USA.

Co do samej efedry wyniki są mniej jednoznaczne. Badanie Morgensterna i współautorów (2003) nie wykazało statystycznie istotnego podwyższenia ryzyka udaru krwotocznego przy zwykłych ilościach efedry, ale zaobserwowało tendencję do wzrostu ryzyka przy wyższych dawkach dobowych. Autorzy podkreślali, że dane nie pozwalają mówić o bezpieczeństwie.

Inne ryzyka sercowo-naczyniowe u kobiet są podobne do tych u mężczyzn: tachykardia, arytmie, wzrost ciśnienia, skurcz naczyń wieńcowych. Jednak u młodych kobiet powikłania te często pozostają niezauważone — lekarze rzadziej spodziewają się patologii serca w tej grupie, a objawy mogą być przypisywane lękowi czy zmęczeniu.

Osobno warto wspomnieć o migrenie. Kobiety chorują na nią częściej, a część leków przeciwmigrenowych (tryptany, ergotaminy) sama zwęża naczynia. Połączenie z efedryną teoretycznie nasila ten efekt, dlatego takie kombinacje wymagają omówienia z lekarzem.

Ciąża i anestezja położnicza

Paradoksalnie, to właśnie u kobiet w ciąży efedryna ma jedno z najbardziej znanych zastosowań medycznych. Podczas znieczulenia podpajęczynówkowego przy cesarskim cięciu u kobiety często gwałtownie spada ciśnienie, co jest niebezpieczne i dla niej, i dla płodu. Przez dziesięciolecia efedryna była lekiem pierwszego wyboru do korekty tego niedociśnienia.

Przegląd systematyczny Lee, Ngan Kee i Gina (2002) porównał efedrynę z fenylefryną w tej sytuacji. Oba leki jednakowo skutecznie korygowały ciśnienie, ale przy stosowaniu efedryny u noworodków częściej obserwowano niższe pH krwi pępowinowej. Efedryna przenika przez łożysko i stymuluje metabolizm płodu, podczas gdy fenylefryna działa głównie na naczynia matki.

Odtąd w wielu klinikach fenylefryna stała się środkiem podstawowym, a efedrynę stosuje się głównie w sytuacjach, gdy trzeba również podtrzymać tętno matki. Ważne, że jest to jednorazowe zastosowanie pod stałym monitorowaniem anestezjologa — zupełnie inna sytuacja niż samodzielne przyjmowanie podczas ciąży.

Poza szpitalem efedryny nie zaleca się kobietom w ciąży: zwęża ona naczynia, w tym maciczne, podnosi ciśnienie i może wpływać na przepływ łożyskowy. Suplementy z efedrą do kontroli wagi podczas ciąży są niedopuszczalne. Jakiekolwiek preparaty na niedrożność nosa czy kaszel zawierające efedrynę lub pseudoefedrynę kobieta w ciąży powinna uzgadniać z lekarzem.

Karmienie piersią, cykl i inne swoistości

Efedryna przenika do mleka matki. Danych o bezpieczeństwie dla niemowląt jest niewiele, a opisane w nich objawy przy ekspozycji na sympatykomimetyki to drażliwość, zaburzenia snu, tachykardia. Pokrewna pseudoefedryna, według dostępnych danych, może zmniejszać ilość mleka. Dlatego w okresie laktacji od preparatów z efedryną lepiej się wstrzymać, jeśli lekarz nie widzi wyraźnej potrzeby.

Co do cyklu menstruacyjnego wiarygodnych danych klinicznych nie ma. Ale wpływ pośredni jest możliwy: gwałtowne obniżenie kaloryczności, utrata wagi i przewlekły stres, które często towarzyszą przyjmowaniu „spalaczy tłuszczu”, same w sobie mogą zaburzać cykl aż do braku miesiączki. W takim razie efedryna jest częścią szerszego problemu niedoboru energii.

Kobietom z pewnymi stanami efedryna jest przeciwwskazana lub wymaga szczególnej ostrożności. Poniżej wymieniono najważniejsze z nich.

Ostatnia pozycja wymaga osobnej uwagi. Stymulanty na odchudzanie mogą podtrzymywać niezdrowe wzorce odżywiania, a połączenie deficytu kalorii, odwodnienia i efedryny stwarza szczególnie wysokie ryzyko dla serca. W takich przypadkach potrzebna jest pomoc specjalisty, a nie nowy suplement.

Kobiety w sporcie: kontrola antydopingowa i mity

Na Liście zabronionej WADA efedryna należy do stymulantów zakazanych podczas zawodów, ze stężeniem progowym w moczu 10 µg/ml. Zasada jest taka sama dla mężczyzn i kobiet. Jednak przy mniejszej masie ciała i innych swoistościach farmakokinetyki to samo przyjęcie może dać inne stężenie w moczu, więc „bezpiecznych” dawek środków na przeziębienie przed startem nie ma.

Rozpowszechniony mit — że efedryna jest „łagodniejsza” od innych stymulantów i dlatego nadaje się kobietom do „redukcji”. Metaanaliza Shekelle'a i współautorów (2003) wykazała, że efedryna daje jedynie umiarkowane krótkotrwałe obniżenie wagi — około 0,9 kg na miesiąc ponad placebo — a jednocześnie podnosi ryzyko kołatania serca, objawów psychiatrycznych i żołądkowo-jelitowych.

Inny mit — że roślinna efedra jest bezpieczniejsza od syntetycznej efedryny. W rzeczywistości aktywne alkaloidy są te same, a ich zawartość w produktach roślinnych waha się znacznie silniej, co czyni dawkę nieprzewidywalną.

• Do odchudzania skuteczniejsze i bezpieczniejsze pozostają żywienie, treningi i sen.
• Sportsmenki powinny sprawdzać skład wszelkich leków na przeziębienie przed zawodami.
• Suplementy o nieznanym pochodzeniu o działaniu „termogenicznym” mogą zawierać niedeklarowane stymulanty.

Wnioski redakcji

Kobiety nieproporcjonalnie często stawały się ofiarami powikłań suplementów z efedrą, bo to właśnie na nie kierowana była promocja marketingowa środków na odchudzanie, a mniejsza masa ciała i towarzyszące praktyki dietetyczne nasilały ryzyka.

Podczas ciąży efedryna ma wyraźnie określone zastosowanie medyczne w anestezjologii, ale w życiu codziennym należy jej unikać; w okresie laktacji również potrzebna jest ostrożność.

Korzyść efedryny w obniżaniu wagi jest skromna, a ryzyka — realne, dlatego dla kobiet, tak jak dla mężczyzn, nie jest ona rozsądnym narzędziem kontroli wagi.

Polecamy też lekturę naszych artykułów o johimbinie a kobietach, o interakcjach efedryny z innymi lekami oraz o wpływie efedryny na wątrobę i nerki.

Bibliografia

1. Haller CA, Benowitz NL. Adverse cardiovascular and central nervous system events associated with dietary supplements containing ephedra alkaloids. N Engl J Med. 2000;343(25):1833–1838.
2. Kernan WN, Viscoli CM, Brass LM, et al. Phenylpropanolamine and the risk of hemorrhagic stroke. N Engl J Med. 2000;343(25):1826–1832.
3. Morgenstern LB, Viscoli CM, Kernan WN, et al. Use of ephedra-containing products and risk for hemorrhagic stroke. Neurology. 2003;60(1):132–135.
4. Lee A, Ngan Kee WD, Gin T. A quantitative, systematic review of randomized controlled trials of ephedrine versus phenylephrine for the management of hypotension during spinal anesthesia for cesarean delivery. Anesth Analg. 2002;94(4):920–926.
5. Shekelle PG, Hardy ML, Morton SC, et al. Efficacy and safety of ephedra and ephedrine for weight loss and athletic performance: a meta-analysis. JAMA. 2003;289(12):1537–1545.
6. Boozer CN, Daly PA, Homel P, et al. Herbal ephedra/caffeine for weight loss: a 6-month randomized safety and efficacy trial. Int J Obes Relat Metab Disord. 2002;26(5):593–604.
7. World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard — Prohibited List. Montreal: WADA (чинна редакція).